|
Yüksek İrtifa Hastalıkları |
|
|
|
Yazar Web Yöneticisi
|
|
Pazartesi, 17 Temmuz 2006 |
 Yüksek irtifada (2500m. ve üstü) gerçekleştirilen etkinliklerde, atmosfer basıncındaki farklılıklar ve insan metabolizmasının buna verdiği tepki ile beraber vücutta belli bir takım rahatsızlıklar görülebilir. En sık karşılaşılan yüksek irtifa sorunları:
Akut Dağ Hastalığı (ADH)
Kesin olarak tek bir nedenden bahsetmek mümkün olmasa da temel sebebin, yetersiz solunum nedeniyle (hypoventilation) kandaki oksijen miktarının düşmesi (hypoxia) olduğu söylenebilir. 2500 metre ve üzeri yüksekliklere yeterince aklimatize olamadan yapılan çıkışlarda görülür. İlk 12-24 saat içerisinde görülmeye başlanan belirtiler arasında:
- Baş ağrısı (özellikle başın arka bölgesinde, sabahları daha şiddetlenen),
- Baş dönmesi,
- Yorgunluk,
- Kuru öksürük,
- İştahsızlık,
- Mide bulantısı / kusma,
- Periyodik solunum (özellikle geceleri),
- Genel kuvvetsizlik yer almaktadır.
ADH tedavisi dinlenme, yeterli sıvı alımı ve baş ağrısı için ilaç
olarak düşünülebilir. Hasta, semptomları hissetmeye başladığı
yükseklikten en az 500 m. aşağıya indirilmelidir. Acetazolamide
(geceleri 125 mg.) periyodik solunumu azaltacak, kandaki oksijenleşmeyi
arttıracak ve uykusuzluğa yardımcı olacaktır (ADH belirtilerini önlemek
amacıyla çıkışa başlanılan günden itibaren 125 mg. x 2/gün alınabilir).
Uyku haplarından (depressan) kaçınılması gerekmektedir. Aynı şekilde
uyku hapları ve ağır ağrı kesiciler YİBÖ belirtilerini maskeleyeceği
için dikkatli kullanılmalıdır.
Yüksek İrtifa Akçiğer Ödemi (YİAÖ)
Akciğer ödemi, normalde gaz alışverişi için kullanılan akciğer
dokularının sıvı ile dolmaları sonucu oluşur. 2500 metre ve üzeri
yüksekliklere yapılan süratli çıkışlarda meydana gelir. Fiziksel
dayanıklılık ve kondisyonun YİAÖ’ni engellemede bir etkisi yoktur. Çoğu
zaman genç ve sağlıklı yetişkinlerde, özellikle erkeklerde görülür.
Belirtile, yüksek irtifaya geldikten sonraki 1-3 gün arasında görülmeye
başlar. ADH belirtilerine ek olarak:
- Nefes darlığı,
- Öksürük,
- Halsizlik,
- Yorgun düşme (özellikle çıkış sırasında)
- Uyku zorluğu görülür.
Akciğerde daha fazla sıvı biriktikçe hastada uyuklama hali belirir,
ciddi solunum güçlüğü, dinlenme sırasında hızlı kalp ritmi (110 –
160/dk.) ve solunum (20 - 40/dk.) görülür. Kuru öksürüğün yerini balgam
ve ileri durumlarda pembe renkli kan ile görülen öksürük alır. Bilinç
durumunda değişme başlar, dudaklar ve tırnaklar köklerinde morarmalar
meydana gelir. Çıplak kulakla, göğüsten hırıltılı solunum sesleri
duyulabilir. Belirtiler geceleri daha kötüleşir. İlerleyen durumlarda,
hastada ani endişelenme, oryantasyon kaybı ve terleme görülür, solunum
oldukça güçleşir. Beyne giden oksijen miktarının azalmasına bağlı
olarak, hastalığın ilerlemesinin en kesin belirtisi bilinç kaybındaki
değişmelerdir. Müdahale edilmediği taktirde tam bilinç kaybı ve koma
takip eder.
YİAÖ tedavisi maksimum dinlenme ile başlar. Varsa oksijen verilmesi (5
– 10 lt/dk.) çok faydalıdır. En az 600 metrelik bir irtifa kaybı
hastanın iyileşmesine yardımcı olacaktır. İniş sırasında hasta oturur
pozisyonda olmalı ve sıcak tutulmalıdır. İrtifa kaybından sonra hasta
en az 2-3 gün dinlenmeli, belirtiler tamamen ortadan kalkana kadar
yeniden tırmanışına izin verilmemelidir. YİAÖ için kullanılan ilaç
Nifedifin’dir. Nifedifin (20 mg. dil altı ilk doz, 20 mg. x 3-4/gün)
pulmoner arterlerdeki basıncın düşmesini sağlayacaktır.
Yüksek İrtifa Beyin Ödemi (YİBÖ)
YİBÖ, basınç farklılığı nedeniyle beyindeki kılcal damarlardan sızma
meydana gelmesi ve beynin şişmesi ile kendini gösterir. En belirgin
belirtisi bilinç düzeyindeki değişmelerdir. Hasta, ayaklarının uç uca
birbirine dokundurarak düz bir çizgi üzerinde yürüyemez (ataxia).
Şaşkınlık, hafıza kaybı, günlük aktiviteleri (kaşık tutma, çadıra, uyku
tulumuna girme) gerçekleştirmede güçlük, halüsinasyon görme diğer
belirtiler arasındadır. Hastanın teni soluk ve hatta mavimsi renktedir.
Ciğerlerinden hırıltılı solunum duyulabilir.
ÖNLEM
Aşamalı Yükselme: Mümkünse ile kamp 2400 metreden yüksek olmamalıdır.
Her gece için 300 – 600 metrelik yükseklik kazanımı uygundur. Diğer bir
yöntem de 3000 metre üzerinde çıkılan her 600 metre için 2 gece
geçirmektir. 2700 metre üzerindeki kamplara yükselmeden, önce bu
yükseklikte en az 2 gece geçirilmelidir. Gündüz aklimatizasyon
tırmanışları yapıp geceleri aşağıdaki bir kamp yerinde uyumak yüksek
irtifa hastalıklarının önlenmesinde önemli bir etkendir.
Yüksek Karbonhidrat Diyeti: Çıkıştan 2 gün önce başlayacak karbonhidrat
yüklenmesinin (en az %70) ADH belirtilerini %30 oranında azalttığı
belirtilmiştir. Yüksek irtifadaki iştahsızlık için tatlı içecekler iyi
bir karbonhidrat desteği sağlamaktadır.
Uygun Antrenman Seviyesi: Aklimatizasyon öncesine kadar orta yoğunlukta
bir antrenman temposunun faydalı olduğu görülmüştür. Aşırı
yüklenmelerin ADH riskini arttırdığı belirtilmektedir.
Hidrasyon: Yüksek irtifa hastalıklarının belirtileri sıvı kaybı ile
daha belirgin hale gelmektedir. Bol bol sıvı alınmalı, alkolden
kaçınılmalıdır.
İlaçlar: Yukarıda bahsi geçen ilaçlar, hastalık belirtilerinin
geciktirilmesi, toleransın arttırılması ve iyileşmeye yardımcı olması
açısından faydalı olabilir.
|
